تبریز یکی از رکوردداران حاشیه‌نشینی در کشور است و حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر از شهروندان در مناطق شمالی و حاشیه‌ای(مانند ایده لو، ملازینال، طراان دره سی، یوسف‌آباد، احمدآباد و سیلاب و …) در خانه‌هایی ناایمن و فاقد استانداردهای مهندسی زندگی می‌کنند. این مناطق به‌دلیل توپوگرافی کوهستانی و معابر بسیار باریک، در صورت بروز زلزله یا سیل، با فاجعه‌ای انسانی روبه‌رو خواهند شد و عملاً امکان امدادرسانی در آن‌ها وجود ندارد.

در کنار ضرورت مقاوم‌سازی بافت‌های فرسوده، بسیاری از محلات قدیمی شهر نیازمند مسیرگشایی هستند تا از بن‌بست خارج شوند.
با این حال، به‌دلیل هزینه‌های هنگفت تملک و بودجه‌های محدود شهرداری و عدم هماهنگی و اهتمام جدی در مدیریت شهری و دستگاه های متولی استان، بسیاری از این پروژه‌ها از جمله در ملازینال و … سال‌هاست که در نیمه‌راه رها شده‌اند.

*مدل «بازتنظیم زمین» (Land Readjustment) یکی از طرح های موفق جهانی در این زمینه است که در ژاپن اجرا شده است.*
در ژاپن برای حل معضل حاشیه‌نشینی و بافت‌های لرزه‌خیز، از الگوی Kukaku-seiri استفاده می‌شود. در این روش، به‌جای تملک اجباری و اخراج ساکنان، اراضی یک محله تجمیع شده و پس از طراحی مهندسی مجدد (تعریض معابر و ایجاد سرانه‌های عمومی)، قطعات نوسازی شده با استانداردهای ضدزلزله (Base Isolation) به خود مالکان بازگردانده می‌شود. این کار ارزش افزوده زمین را جایگزین بودجه‌های کلان دولتی کرده و امنیت جانی ساکنان شمالی تبریز را در برابر گسل فعال تضمین می‌کند.

انتقال ساکنان مناطق پرخطر به شهرک‌های اقماری (مانند شهر جدید شهریار و شهرک جوانان) یکی از طرح های پیشنهادی در این زمینه است که متأسفانه بسیار کندتر از سرعت بحران پیش می‌رود.
برای خروج موفق از این بحران، باید با تشکیل کمیته هماهنگی دستگاه های استانی با محوریت شهرداری تبریز، بصورت جهادی و ضربتی اقدامات لازم انجام شود و با کمک مطالعات علمی تطبیقی، پلان های عملیاتی اصولی و راهگشا تهیه شود.

فراموش نکنیم که مهمترین اصل در مدیریت بحران، پیش بینی و پیشگیری است نه صرفاً اقدامات دم دستی و گذرا بعد بحران!
بابک محمدزاده
روزنامه نگار و پژوهشگر توسعه