پکن با بیش از ۲۲ میلیون جمعیت و ۱۶۸۰۰ کیلومتر مربع مساحت(چند برابر وسعت تبریز)، دو دهه پیش متوجه شد با روند فعلی بزودی در انبوه معضلات شهری از ترافیک و آلودگی هوا تا بافت های فرسوده خطر آفرین، گرفتار و دچار بحران بزرگ مدیریت شهری خواهد شد.
این هشدار باعث شد مسئولان امر به فکر خروج از این وضعیت بیافتند و *توسعه هوشمند* را در دستور کار جدی خود قرار دادند.
برنامه پکن برای مهار آلودگی و ترافیک، که به *«جنگ علیه آلودگی»* معروف شد، ترکیبی از مدیریت علمی، مهندسی دقیق، قانونگذاری سختگیرانه و سرمایهگذاری عظیم بود.
در اینجا مهمترین مشکلات پکن و معادلهای مستقیم آنها در تبریز را به همراه راهکارهای اجرا شده، مقایسه کردهایم(این مطالعه بر پایه مشاهدات و مطالعات اولیه طی سفر کاری ۱۰ روزه به چین در معیت هیئت اقتصادی بلندپایه استان در سال ۱۳۹۰ انجام شده و با داده های جدید تکمیل شده است):
۱. نیروگاهها و سوختهای فسیلی (متهم ردیف اول)
– *در پکن:* این شهر به شدت وابسته به نیروگاههای «زغالسنگ» بود که مهدود سیاهی ایجاد میکردند.
– *در تبریز:* ما با چالش *«مازوتسوزی» نیروگاه حرارتی* در فصول سرد روبرو هستیم که دقیقاً همان نقش نیروگاههای زغالسنگی پکن را در تخریب ریههای شهر ایفا میکند.
– *راهکار پکن:* تعطیلی ۴ نیروگاه بزرگ زغالسنگ و جایگزینی آنها با گاز طبیعی و انرژیهای پاک. برای تبریز، بومیسازی این تجربه یعنی فشار برای «گازسوز کردن دائمی» یا «نصب فیلترهای روزآمد».
۲. محصور بودن جغرافیایی و وارونگی دما
– *در پکن:* پکن از سه طرف توسط کوهها محصور شده که باعث میشود هوای آلوده راه فرار نداشته باشد و در شهر حبس شود.
– *در تبریز:* کوه *عینالی* در شمال و ارتفاعات جنوب، دقیقاً یک «کاسه جغرافیایی» ایجاد کردهاند که باعث میشود در زمستان، آلودگی ناشی از سوخت خودروها و صنایع در لایههای پایین جو حبس شود.
– *راهکار پکن:* ایجاد *«کریدورهای تهویه هوا»* (Ventilation Corridors)؛ یعنی جلوگیری از ساختوسازهای بلندمرتبه در مسیر بادهای غالب شهر تا جریان هوا قطع نشود. چیزی که در تبریز (بهویژه در مناطق شمالی) نادیده گرفته شد.
۳. صنایع آلاینده سنگین
– *در پکن:* کارخانه عظیم «فولاد پکن» (Shougang) نماد آلودگی بود.
– *در تبریز:* استقرار صنایع سنگین در *غرب تبریز* (پتروشیمی، پالایشگاه و تراکتورسازی) که به دلیل وزش باد از غرب به شرق، آلودگی را مستقیماً به قلب شهر میآورند.
– *راهکار پکن:* جابهجایی کامل کارخانه فولاد به یک جزیره دورافتاده (بیش از ۲۰۰ کیلومتر دورتر).
– در *تبریز*، این تجربه میتواند به معنای انتقال تدریجی صنایع آلاینده به محدوده خارج از شعاع اثرگذاری بر هوای شهر باشد.
۴. بنبست ترافیکی و ناوگان فرسوده
– *در پکن:* افزایش انفجاری خودروهای شخصی شهر را فلج کرده بود.
– *در تبریز:* افزایش بیرویه خودروها، قدیمی بودن ناوگان اتوبوسرانی و *تأخیر زیاد در تکمیل خطوط مترو*.
– *راهکار پکن:* توسعه «متروی برقآسا» و الکترونیکی کردن کامل اتوبوسها.
پکن تا سال ۲۰۰۰ تنها ۲ خط مترو داشت، اما امروز *۲۷ خط فعال* با بیش از ۸۰۰ کیلومتر طول دارد!
امروز بیش از *۹۰٪* ناوگان اتوبوسرانی این شهر برقی است که تأثیر شگرفی در کاهش نویز و اکسیدهای نیتروژن داشته است.
– *تبریز:* پس از سالها هنوز در تکمیل فازهای خط ۱ مترو با چالش روبروست و ناوگان اتوبوسرانی ضعیف وفرسوده و دودزا هنوز پابرجاست که باید با سرمایهگذاری بالا آنها را تعویض و بهینه سازی کرد.
۵. ریزگردها و بیابانزایی
– *در پکن:* طوفانهای شن از صحرای گبی (Gobi) هر سال پکن را زردپوش میکرد.
– *در تبریز:* بحران *دریاچه ارومیه* و برخاستن طوفانهای نمک که تهدیدی جدی برای تبریز است.
– *راهکار پکن:* ایجاد «دیوار سبز بزرگ» (کاشت درخت در حاشیه کویر).
– معادل این کار در *تبریز*، توسعه جدی جنگلکاریهای حاشیه شهر (مثل طرح عینالی اما در مقیاس وسیعتر و با گونههای کمآبر) برای تثبیت خاک و تلطیف هواست.
این مقایسه نشان میدهد که تبریز امروز، دقیقاً در همان نقطهای ایستاده است که پکن ۲۰ سال پیش ایستاده بود؛ با این تفاوت که پکن «تصمیمات سخت» گرفت و تغییر کرد.
*نتیجه گیری:*
_با حکمرانی نوین مبتنی بر مدیریت علمی و توسعه هوشمند، می توان تبریز را نجات و به روزهای پرشکوه و باعظمت بازگرداند._
*بابک محمدزاده علمداری/ دکتری مدیریت توسعه و مطالعات تطبیقی*
Monday, 18 May , 2026