خطه آذربایجان از دیرباز مهد اقتصاد و صنعت و تجارت بوده و در اعصار مختلف، چرخه های گوناگونی از توسعه را تجربه کرده است.

آغاز دوره نوین توسعه و بویژه توسعه صنعتی آذربایجان شرقی را می توان به اواخر قرن ۱۳ و دوره قاجار دانست. اولین کارخانه نخ ریسی بزرگ در تبریز در سال ۱۲۸۸ و کارخانه کبریت توکلی در سال ۱۲۹۷ شمسی در تبریز (که در سالهای ۱۳۱۸ و ۱۳۱۹ جمع کارکنان این کارخانه به ۹۰۰ نفر می رسید) و استقرار ۵ واحد بزرگ صنعتی از ۸ واحد بزرگ صنعتی کشور در طول سالهای ۱۲۹۷- ۱۳۰۴ از سوابق تاریخی ممتاز این استان در عرصه صنعتی کشور بوده است.

در همین دوره، اولین کارخانه چرم سازی ایران در سال ۱۳۰۸ در تبریز با نام چرم خسروی راه اندازی شد که آغازگر ایجاد صنایع بزرگ چرم سازی و صنایع وابسته همچون صنعت کفش در استان و کشور محسوب می شود. صنایع نساجی معروف همچون حوله برق لامع (۱۳۰۸) که اولین صنعت حوله بافی کشور محسوب می شود و … از دیگر صنایع بزرگ و معروف تبریز در این دوره می باشد.

نمای فعلی آذربایجان شرقی:

(توضیح: از آنجایی که آذربایجان شرقی به عنوان نقطه ثقل جغرافیای منفک شده آذربایجان بزرگ ایران محسوب می شود، در این تحقیق، آمار و اطلاعات استان آذربایجان شرقی مورد بررسی قرار گرفته است.)

استان آذربایجان شرقی بر اساس آخرین آمار منتشره منتهی به سال ۱۴۰۴، در حال حاضر ۳۶۴۴ واحد صنعتی فعال دارد که با سرمایه گذاری بالغ بر ۱۱۸۸۷۹ میلیارد ریالی و اشتغال زایی برای بیش از ۱۰۵۲۵۵ نفر به عنوان یکى از قطب هاى مهم صنعتى کشور به شمار می رود و در مقایسه با کل کشور از لحاظ تعداد، سرمایه و اشتغال به ترتیب رتبه های ۶ ، ۸ و ۷ را دارا می باشد. این آمار نشان می دهد ۵٫۱۳ درصد از کل واحدهای فعال کشور در استان آذربایجان شرقی می باشد.

واقع شدن در کریدورهای بین المللی حمل و نقل و داشتن خطوط ارتباطی سه گانه زمینی و ریلی و هوایی با اروپا و منطقه قفقاز و ترکیه، منطقه آزاد تجاری ارس، مجتمع مس سونگون، نمایشگاه بین المللی بزرگ تبریز، شهرک های صنعتی تخصصی و عمومی، شهرک سرمایه گذاری خارجی، معادن مهم در حال فعالیت، منطقه ویژه اقتصادی سهلان، مراکز گردشگری و هتل ها، قدمت ۱۰۰ ساله اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تبریز، تالار بورس اوراق بهادار، دانش فنی و نیروی انسانی متخصص سطح بالا در استان ازجمله ظرفیت های ویژه و مهم توسعه در ابعاد مختلف در استان آذربایجان شرقی محسوب می شود.

• مقایسه روند توسعه در آذربایجان شرقی در دوره پهلوی و انقلاب اسلامی

نگاهی به تاریخچه توسعه صنعتی در آذربایجان شرقی نشان می دهد، روند توسعه در این خطه فراز و نشیب های مختلفی داشته است و هرچند چنانچه گفته شد، آغاز توسعه صنعتی در آذربایجان از اواخر دوره قاجار کلید خورد ولی بخش اصلی توسعه صنعتی در سده پیشین صورت گرفته است که به دو دوره پهلوی و انقلاب اسلامی تقسیم می شود و باتوجه به اینکه مقایسه روند توسعه در این دو مقطع تاریخی-سیاسی محل منازعه بخشی از افکار عمومی می باشد، بر همین اساس این دو دوره پهلوی و انقلاب اسلامی را بلحاظ ویژگی های سیاسی متمایز و همچنین تفاوت عمده ای که در سیاست های توسعه داشته اند، انتخاب کرده ایم.

همچنین باتوجه به گستردگی و تنوع زیاد ابعاد مختلف توسعه در زمینه های انسانی، سیاسی، اجتماعی و بخش های مختلف اقتصادی همچون صنعت، معدن، گردشگری، کشاورزی و بازرگانی، صرفاً برش صنعتی را در این گزارش مورد مقایسه قرار داده ایم.

• دوره پهلوی

در دوره پهلوی که ۵۳ سال به طول انجامید و به دو بخش پهلوی اول(۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰) و پهلوی دوم(۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷) تقسیم می شود، دوره متفاوتی از توسعه صنعتی نوین آغاز شد و در جغرافیای آذربایجان شرقی شاهد تاسیس چند واحد بزرگ صنعتی بودیم.

تمرکز بر صنایع سنگین و مادر بویژه در حوزه صنایع ماشینی از ویژگیهای متمایز این دوره بود. از صنایع مهم تأسیس شده در این دوره می‌توان به کارخانجات: ماشین سازی(در سال ۱۳۴۵)، تراکتورسازی ایران(در سال ۱۳۴۷) و همچنین ایدم، هاکسیران و درمن دیزل در دهه ۵۰ اشاره کرد که منجر به رشد صنعتی شهر تبریز و شدت گرفتن سرعت توسعه آذربایجان شرقی در بین استان های دیگر که هنوز در دوره سنتی باقی مانده بودند، شد.

البته باید توجه شود که توسعه صنایع در این دوره برگرفته از سیاست تمرکزدایی نظام پهلوی و برنامه های توسعه نقطه ای این دوره، منحصرا در شهر تبریز متمرکز شده بود و دیگر شهرهای استان حتی شهرهای بزرگ چون اردبیل(که آن دوره جزو آذربایجان شرقی بود) و مراغه و اهر و… از این توسعه بی بهره ماندند که حاصل این عدم توازن و تمرکزگرایی، شروع سیل  گسترده مهاجرت از این مناطق به سمت تبریز برای کارهای یدی و تبعات اجتماعی متعاقب آن بود. تبعاتی که هنوز هم دامن گیر کلانشهر تبریز شده و برخی آثار آن همچون حاشیه نشینی، لاینحل باقی مانده است.

در این دوره همچنین، دیگر اشتباهات بسیار بزرگی که در حین جایابی و احداث صنایع انجام شد استقرار تمامی واحد‌های مزبور(که عموماً آلاینده بودند) در منطقه غرب تبریز و در مسیر بادهای غرب به شرق تبریز بود که هوای آلوده را به داخل شهر پمپاژ می کنند. این اشتباه بزرگ در جانمایی صنایع عمدتا آلاینده مزبور باعث شد تبریز، نعمت هوای پاک را از دست بدهد و هم اکنون نیز نتوانسته از این بحران رهایی یابد.

• دوره جدید توسعه صنعتی استان؛ بعد انقلاب

مرحله جدید توسعه صنعتی استان آذربایجان شرقی همزمان با کل ایران و از چهار دهه پیش با تثبیت دوره انقلاب آغاز شد.

احداث صنایع جدید در حوزه های متنوع تر و با گستره استانی بیشتر از ویژگی های متمایز این دوره می باشد. تأسیس صنایع و کارخانجات مختلف معدنی، غذایی، پترونفت، دارویی، خودروسازی و هزاران مجموعه بزرگ تولیدی و خدماتی از آثار این دوره جدید توسعه صنعتی در آذربایجان شرقی می باشد. 

برخی از این واحدهای صنعتی بزرگ، هم اکنون جزو قطبهای صنعتی مهم کشور و حتی منطقه محسوب می شوند و تحقق بطور متوسط ۵ .۱ هزار میلیارد ریال سرمایه گذاری در سال، معرف بالندگی حوزه صنعت و معدن در استان در این دوره می باشد.

واحدهای صنعتی نمونه و بزرگ استان ایجاد شده در بعد انقلاب

احداث و راه اندازی صنایع بزرگ و مگا پروژه هایی همچون، پتروشیمی تبریز، پالایشگاه تبریز، مس سونگون، صنایع غذایی شیرین عسل، فولاد میانه، ایران خودرو تبریز، مجتمع های گلخانه ای بزرگ صنعتی، شرکت خودروسازی آمیکو، داروسازی زهراوی، سرم سازی شهید قاضی و… و انبوه صنایع مستقر در شهرک سرمایه گذاری خارجی و شهید سلیمی و منطقه آزاد ارس و دیگر شهرک های صنعتی مختلف در سطح استان از جمله نمادهای شاخص توسعه صنعتی استان در طول دوره بعد از انقلاب به شمار می آیند که امروزه بعضا حتی در سطح بین المللی نیز دارای برند و اعتبار ویژه می باشند.

شهرک های صنعتی و مناطق آزاد و ویژه اقتصادی

این استان مفتخر به احداث اولین شهرک سرمایه گذاری خارجی است که بعد از انقلاب اسلامی راه اندازی شده و یکی از قطبهای صنعتی و اقتصادی بزرگ استان و حتی کشور محسوب می شود. حجم سرمایه گذاری در دست اجرا در این شهرک ۲ میلیارد دلار برآورد می شود که رقم بسیار بزرگی است.

در کنار آن شهرک های صنعتی متعدد دیگری نیز در این استان و شهرهای مختلف آن احداث شده اند و آذربایجان شرقی امروزه با داشتن ۷۰ شهرک صنعتی و ناحیه صنعتی و همچنین پروژه بزرگ در حال تکمیل شهرک صنعتی ۱۰۰۰۰ هکتاری بعثت در غرب تبریز که همگی بعد از دوره پهلوی احداث شده اند، گامهای اساسی در توسعه زیر ساختها و رشد صنعتی برداشته است.

بطور مثال شهرک شهید سلیمی به عنوان بزرگترین شهرک صنعتی شمال‌غرب کشور در حال حاضر دارای  بیش از ۸۰۰ واحد صنعتی بزرگ و کوچک در بخش های مختلف است که یکی از بزرگترین قطب های صنعتی کشور و منطقه محسوب می شود.

تاسیس منطقه آزاد ارس در شمال استان در سال ۱۳۸۲ و فعالیت صدها واحد صنعتی که اغلب نیز با سرمایه گذاری خارجی انجام شده است، از جمله شاخصهای توسعه صنعتی استان در دوره بعد انقلاب است طوریکه هم اکنون ۲۹۰ واحد صنعتی فعال و ۱۸۵ واحد در حال احداث با بیش از …. ریال سرمایه دارد و بزرگترین مجتمع گلخانه ای خاورمیانه و برندهای تولیدی معروف از شاخص‌های مهم توسعه در این منطقه است.

پایلوت شدن برندهای صنعتی معروف استان در بعد انقلاب

در بخش صنایع شیمیایی و سلولزی، آذربایجان شرقی با احداث پتروشیمی تبریز و صدها واحد سلولزی توانسته تولیدات خود را علاوه بر عرضه به بازارهای داخلی به کشورهای مختلف دنیا نیز صادر کند.

با نوسازی صنعت چرم و تسریع توسعه در این بخش، آذربایجان شرقی توانسته است ۳۰ درصد از سهم تولیدات چرم کشور را به خود اختصاص دهد. آذربایجان شرقی همچنین در این دوره با توسعه سرمایه‌گذاری در صنایع غذایی و عموماً در مناطق خارج از مرکز استان، رتبه نخست کشوری در زمینه تولید شیرینی و شکلات را کسب کرده و قادر است بیش از ۵۰ درصد از نیازهای این بخش کشور را برآورده سازد و حجم بالایی از سبد صادراتی به کشورهای خارجی مربوط به همین صنایع در آذربایجان شرقی است.

وجود واحدهای مهم و بزرگ دارویی و صنایع تبدیلی کشاورزی در زمینه های مختلف نیز از دیگر ویژگی های برجسته توسعه صنعتی این استان در دوره جدید بعد از انقلاب محسوب می شود. بخش صنایع فلزی و برق نیز از دیگر بخش های صنعتی مزیت دار و موفق آذربایجان شرقی است که وجود بزرگترین تولید کننده الکتروموتور کشور و تولید انواع لوازم خانگی از جمله یخچال، کولر، بخاری، آبگرمکن، لباسشویی و سایر لوازم را می توان از جمله این مزایا نام برد بطوریکه امروزه آذربایجان شرقی صاحب بسیاری از برندهای معروف تولیدات لوازم خانگی محسوب می گردد و با بیش از ۲۰۰ واحد بزرگ و کوچک با اشتغال زایی بیش از ۷۰ هزار نفر رتبه اول کشور را دارد. وجود واحدهای کم نظیر تولید پمپ و توربین، واحدها و طرح های بزرگ ذوب و نورد در بخش فولاد، قطعه سازانی که قادر به تولید ۹۰ درصد قطعات مورد نیاز خودرو هستند و فعالیت چندین واحد خودروسازی سنگین ازجمله اتوبوس، کامیون و کامیونت نیز از جمله توانمندی های صنعتی استان محسوب می گردد که اغلب در دوره بعد انقلاب تاسیس و فعال شده اند.

توسعه بخش معدن در استان

آذربایجان شرقی علاوه بر صنعت، در بخش معدن نیز پتانسیل های بالایی دارد که در مرحله توسعه صنعتی بعد از انقلاب در استان مورد تاکید و توجه خاص مسوولان و سرمایه گذاران قرار گرفته است .

واحد صنعتی بزرگ مس سونگون و ایجاد شهرک تخصصی صنعتی مس و استقرار صنایع جانبی با رویکرد صادراتی به صورت مجموعه صنعتی معدنی با لحاظ شرایط زیست محیطی و اکولوژیکی منطقه از شاخصهای برجسته توسعه صنعتی استان در بعد از انقلاب به شمار می رود که در سطح کشور و منطقه ای دارای برجستگی و اهمیت اقتصادی خاص می باشد.

بهره برداری از معادن غنی کائولن در منطقه زنوز و احداث صنایع جانبی به خصوص سیمان، سرامیک سازی، کاغذ سازی، تشویق و حمایت از ایجاد واحدهای تحقیق و توسعه (R&D) در مراکز تولیدی، توسعه و تجهیز نواحی صنعتی وابسته به جهاد کشاورزی نیز از سایر شاخصهای توسعه کمی و کیفی بخش صنعت و معدن استان است .

مزیت‌های توسعه صنعتی استان در بعد از انقلاب

بطور کلی مزیتهای توسعه صنعتی استان آذربایجان شرقی در بعد از انقلاب نسبت به قبل را می توان عمدتا موارد زیر دانست:

۱) فراهم شدن فرصت مشارکت بیشتر بخش خصوصی در صنعت ۲) توسعه متوازن صنعت در سطح استان(تمرکززدایی از مرکز استان) که موجب شکوفایی ظرفیتهای منطقه ای و رشد مناطق کم برخوردار و جلوگیری از گسترش مهاجرت شده است ۳) خروج از تک بخشی شدن صنعت و ایجاد تنوع در توسعه صنعتی در بخش های مختلف دیگر که موجب بهره وری ظرفیت های مختلف صنعتی استان و رفع بخش زیادی از نیازهای اصلی کشور و قطع وابستگی ها به خارج شده است ۴) برندسازی برای استان و کشور از طریق صنعت در سطح بین المللی ۵) توسعه صادرات و ارزآوری و مثبت شدن تراز تجاری استان و کشور ۶) افزایش سهم صنعت از سهم کل تولید ناخالص ملی و کمک به پایداری وایجاد توازن در اقتصاد ۷) افزایش سهم صنعت از سبد اشتغال و ایجاد تنوع شغلی و فرصت های اشتغال برای سلایق و تخصص های مختلف ۸) احداث واحدهای صنعتی بزرگ و معروف ۹) افزایش چند برابری واحدهای صنعتی استان

معایب و ابهامات

علی رغم پیشرفتهای موجود، برخی نقاط ضعف و ابهامات در روند توسعه صنعتی استان و دورنمای آتی آن وجود دارد که لازم است از سوی کارشناسان و صاحبنظران این حوزه خصوصا مسئولان مربوطه پاسخ داده شود.

از جمله اینکه:

الف- آیا اولویت بندی و سیاستهای کلان توسعه صنعتی استان در ادوار گذشته، یکپارچه و برنامه مند و مبتنی بر آینده نگری بوده است؟

ب – ادامه اشتباه دوره پهلوی در تمرکز احداث واحدهای صنعتی عموما آلاینده در منطقه غرب تبریز و تشدید بحران آلایندگی هوا در شهر تبربز

ج- غفلت از بازآفرینی و بهسازی صنایع قدیمی در جهت افزایش بهره وری و توجه صرف به احداث واحد‌های جدید 

نتیجه:

تنوع محصولات، تربیت نیروی متخصص، تکنولوژی های جدید و گستره استانی پیدا کردن، از ویژگی های مهم رشد صنعتی استان در این دوره می باشد.

اگر معنای واقعی توسعه یعنی رشد متوازن و پایدار و همه جانبه را مدنظر قرار بدهیم، باتوجه به اطلاعات ذکر شده در این گزارش خصوصا بلحاظ تنوع واحد‌های ایجاد شده در زمینه های مختلف، گستره استانی پیدا کردن این صنایع در تمام شهرستان ها و فعال شدن ظرفیت های بالقوه و مغفول مانده معدنی و صنعتی استان می توان گفت روند پیشرفت استان در دوره انقلاب نسبت به دوره پهلوی، توسعه یافته تر بوده است. هرچند همچنان نیاز به اصلاح و تسریع روند توسعه وجود دارد و تلاش ها باید منسجم تر و با برنامه تر ادامه یابد.